Στρατηγική των ΗΠΑ για το Ιράν: Από το πραξικόπημα του 1953 στην αβέβαιη πολιορκία του 2026
Καθώς ο ναυτικός αποκλεισμός που επέβαλαν οι Ηνωμένες Πολιτείες στο Ιράν τίθεται σε πλήρη ισχύ, οι ειδικοί σε θέματα ασφαλείας εμφανίζονται διχασμένοι σχετικά με την αποτελεσματικότητά του.
Το κεντρικό ερώτημα είναι αν ο στραγγαλισμός των θαλάσσιων οδών θα καταφέρει τελικά να αναγκάσει την Τεχεράνη να επιστρέψει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Ωστόσο, αν ανατρέξει κανείς στην Ιστορία, ο ναυτικός αποκλεισμός δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο οικονομικής πίεσης, αλλά ένα εργαλείο με τη δυναμική να επιφέρει ακόμα και αλλαγή καθεστώτος στη χώρα.
Η αρχή του κακού: Η ανακάλυψη και η εκμετάλλευση (1908-1950)
Πριν από σχεδόν επτά δεκαετίες, το 1952, οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο επέβαλαν έναν παρόμοιο ναυτικό αποκλεισμό, ο οποίος απομάκρυνε το ιρανικό πετρέλαιο από την παγκόσμια αγορά.
Η ρίζα της σύγκρουσης τότε ήταν η εθνικοποίηση της ιρανικής βιομηχανίας πετρελαίου από τον Mosaddegh το 1951, μια κίνηση που έπληξε άμεσα τα βρετανικά συμφέροντα της Anglo-Iranian Oil Company (AIOC).
Όλα ξεκινούν το 1908, όταν ο γεωλόγος George Bernard Reynolds ανακαλύπτει στο νοτιοδυτικό Ιράν το πρώτο μεγάλο κοίτασμα πετρελαίου στη Μέση Ανατολή.
Το 1909 ιδρύεται στο Λονδίνο η Anglo-Persian Oil Company (APOC).
Οι Βρετανοί έχτισαν το διυλιστήριο του Abadan (το μεγαλύτερο στον κόσμο τότε) και το 1915 η βρετανική κυβέρνηση αγόρασε το πλειοψηφικό πακέτο της εταιρείας, η οποία το 1935 μετονομάστηκε σε Anglo-Iranian Oil Company (AIOC).
Για δεκαετίες, οι Βρετανοί απομυζούσαν τον ιρανικό πλούτο δίνοντας ψίχουλα στην Τεχεράνη.
Το ιστορικό προηγούμενο
Τον Απρίλιο του 1951, ο Mohammad Mosaddegh, ένας χαρισματικός και εθνικιστής πολιτικός, γίνεται Πρωθυπουργός.
Η χώρα πνίγεται στην οικονομική κρίση.
Τρεις μέρες μετά την εκλογή του, κάνει το αδιανόητο για τη Δύση: Εθνικοποιεί τη βιομηχανία πετρελαίου και ιδρύει τη National Iranian Oil Company (NIOC).
Η Βρετανία, που κατείχε το 51% της AIOC, εξοργίζεται.
Δεν δέχεται την εθνικοποίηση χωρίς αποζημιώσεις που το Ιράν δεν μπορεί να πληρώσει.
Όταν έγινε σαφές ότι η Τεχεράνη δεν σκόπευε να αποζημιώσει το Λονδίνο, οι Βρετανοί, με τη στήριξη των ΗΠΑ που φοβούνταν την εξάπλωση του κομμουνισμού, εφάρμοσαν έναν ολοκληρωτικό οικονομικό και ναυτικό αποκλεισμό.
Operation Ajax: Το πραξικόπημα (1953)
Οι Βρετανοί κατάλαβαν ότι δεν μπορούν να ρίξουν τον Mosaddegh μόνοι τους.
Έπεισαν τον Αμερικανό Πρόεδρο Dwight Eisenhower ότι ο Πρωθυπουργός είναι «ανοιχτός» στην επιρροή της Σοβιετικής Ένωσης.
Η CIA και η MI-6 έστησαν την Operation Ajax.
Χρηματοδότησαν πράκτορες, θρησκευτικούς ηγέτες και στρατιωτικούς για να προκαλέσουν χάος στους δρόμους.
Η επιχείρηση αυτή ήταν τόσο επιτυχημένη που κατέληξε σε πραξικόπημα
Η κατάρρευση των εσόδων οδήγησε σε μαζικές απολύσεις και οικονομική ύφεση, δημιουργώντας το κατάλληλο υπόστρωμα για την ανατροπή του καθεστώτος του Mohammad Mosaddegh.
19 Αυγούστου 1953, μετά από αιματηρές συγκρούσεις ο στρατός συνέλαβε τον Mosaddegh.
Ο Σάχης, Mohammad Reza Pahlavi, που είχε διαφύγει στην Ιταλία, επέστρεψε θριαμβευτής στην εξουσία, και οι πετρελαιοπηγές του Ιράν ξανάνοιξαν για τις δυτικές εταιρείες.
Το «Πλιάτσικο»
Μετά το πραξικόπημα, η AIOC μετονομάστηκε σε British Petroleum (BP).
Το Ηνωμένο Βασίλειο κράτησε το 40%, αλλά οι Αμερικανοί πήραν κι αυτοί το δικό τους 40% (μοιρασμένο σε εταιρείες όπως η Exxon και η Mobil), ως «αντάλλαγμα» για τη βοήθεια της CIA.
Τα δεδομένα του αποκλεισμού το 2026
Σήμερα, η U.S. Central Command (CENTCOM) ανακοίνωσε ότι ο τρέχων αποκλεισμός εφαρμόζεται σε όλα τα ιρανικά λιμάνια στον Αραβικό Κόλπο και τον Κόλπο του Ομάν.
Σύμφωνα με τη δήλωση της CENTCOM, ο αποκλεισμός θα επιβάλλεται αμερόληπτα σε όλα τα πλοία που εισέρχονται ή εξέρχονται από τις ιρανικές ακτές, ενώ προειδοποιεί τους ναυτικούς ότι οποιοδήποτε σκάφος κινείται χωρίς άδεια στην περιοχή υπόκειται σε αναχαίτιση, εκτροπή και κατάσχεση.
Αυτή τη στιγμή, περισσότερα από 15 αμερικανικά πολεμικά πλοία συμμετέχουν στην επιχείρηση.
Αν και τα στοιχεία της Lloyd’s List Intelligence δείχνουν ότι η κίνηση μέσω των στενών έχει ουσιαστικά σταματήσει μετά την ανακοίνωση του Trump, οι New York Times αναφέρουν ότι δεδομένα εντοπισμού πλοίων δείχνουν ορισμένα σκάφη, συμπεριλαμβανομένων τουλάχιστον δύο κινεζικών (Chinese ships), να συνεχίζουν να κινούνται παρά τις αμερικανικές απαγορεύσεις.
Το σήμερα (2026): Γιατί το «σενάριο» Trump μπάζει; - Χαοτικές διαφορές
Ο Trump εφαρμόζει σήμερα ακριβώς την ίδια συνταγή (ναυτικός αποκλεισμός μέσω της CENTCOM), ελπίζοντας σε ένα «γρήγορο αποτέλεσμα» (quick fix).
Όμως, οι διαφορές είναι χαοτικές:
- Το 1953 οι ΗΠΑ είχαν ο Βρετανικός Στρατός ήταν δίπλα τους.
Σήμερα, οι Βρετανοί αρνήθηκαν να συμμετάσχουν.
- Το Ιράν του 1953 είχε μόνο οπαδούς στους δρόμους.
Το Ιράν του 2026 έχει πυραύλους, drones και την ενεργή στήριξη από Ρωσία και Κίνα.
- Ενώ το 1952 ο αποκλεισμός ήταν στεγανός, σήμερα οι New York Times αναφέρουν κινεζικά πλοία που σπάνε το μπλόκο με το έτσι θέλω.
Οι προκλήσεις της Μονομερούς Δράσης των ΗΠΑ
Παρά την ιστορική επιτυχία του 1953, πολλοί αναλυτές προειδοποιούν ότι το 2026 το τοπίο είναι ριζικά διαφορετικό.
Η Dana Stroul, πρώην ανώτερη αξιωματούχος του Πενταγώνου, που βρίσκεται τώρα στο Institute for Near East Policy της Ουάσιγκτον, επισημαίνει ότι ο Trump επιζητεί μια «γρήγορη λύση» (quick fix).
Η πραγματικότητα όμως είναι ότι μια τέτοια αποστολή είναι εξαιρετικά δύσκολο να εκτελεστεί μονομερώς και είναι πιθανότατα μη βιώσιμη μεσοπρόθεσμα.
Παρομοίως, ο Sidharth Kaushal, ειδικός σε θέματα ναυτικής ισχύος στο Royal United Services Institute (RUSI), υποστηρίζει ότι ο αποκλεισμός θα αποδειχθεί δύσκολο να επιβληθεί στην πράξη.
Το σημερινό Ιράν διαθέτει ισχυρές στρατιωτικές δυνατότητες και απολαμβάνει την ενεργή διπλωματική και οικονομική υποστήριξη της Ρωσίας και της Κίνας.
Ενώ το 1952 ο αποκλεισμός οδήγησε σε αλλαγή καθεστώτος και στη δημιουργία της British Petroleum (BP), η παρέμβαση εκείνη αποτέλεσε επίσης το έναυσμα για την Ισλαμική Επανάσταση του 1979.
Η ελπίδα των ΗΠΑ να επαναλάβουν την επιτυχία του παρελθόντος φαντάζει εξαιρετικά αβέβαιη και μέχρι στιγμής θυμίζει μάλλον εφιάλτη.
www.bankingnews.gr
Το κεντρικό ερώτημα είναι αν ο στραγγαλισμός των θαλάσσιων οδών θα καταφέρει τελικά να αναγκάσει την Τεχεράνη να επιστρέψει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Ωστόσο, αν ανατρέξει κανείς στην Ιστορία, ο ναυτικός αποκλεισμός δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο οικονομικής πίεσης, αλλά ένα εργαλείο με τη δυναμική να επιφέρει ακόμα και αλλαγή καθεστώτος στη χώρα.
Η αρχή του κακού: Η ανακάλυψη και η εκμετάλλευση (1908-1950)
Πριν από σχεδόν επτά δεκαετίες, το 1952, οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο επέβαλαν έναν παρόμοιο ναυτικό αποκλεισμό, ο οποίος απομάκρυνε το ιρανικό πετρέλαιο από την παγκόσμια αγορά.
Η ρίζα της σύγκρουσης τότε ήταν η εθνικοποίηση της ιρανικής βιομηχανίας πετρελαίου από τον Mosaddegh το 1951, μια κίνηση που έπληξε άμεσα τα βρετανικά συμφέροντα της Anglo-Iranian Oil Company (AIOC).
Όλα ξεκινούν το 1908, όταν ο γεωλόγος George Bernard Reynolds ανακαλύπτει στο νοτιοδυτικό Ιράν το πρώτο μεγάλο κοίτασμα πετρελαίου στη Μέση Ανατολή.
Το 1909 ιδρύεται στο Λονδίνο η Anglo-Persian Oil Company (APOC).
Οι Βρετανοί έχτισαν το διυλιστήριο του Abadan (το μεγαλύτερο στον κόσμο τότε) και το 1915 η βρετανική κυβέρνηση αγόρασε το πλειοψηφικό πακέτο της εταιρείας, η οποία το 1935 μετονομάστηκε σε Anglo-Iranian Oil Company (AIOC).
Για δεκαετίες, οι Βρετανοί απομυζούσαν τον ιρανικό πλούτο δίνοντας ψίχουλα στην Τεχεράνη.
Το ιστορικό προηγούμενο
Τον Απρίλιο του 1951, ο Mohammad Mosaddegh, ένας χαρισματικός και εθνικιστής πολιτικός, γίνεται Πρωθυπουργός.
Η χώρα πνίγεται στην οικονομική κρίση.
Τρεις μέρες μετά την εκλογή του, κάνει το αδιανόητο για τη Δύση: Εθνικοποιεί τη βιομηχανία πετρελαίου και ιδρύει τη National Iranian Oil Company (NIOC).
Η Βρετανία, που κατείχε το 51% της AIOC, εξοργίζεται.
Δεν δέχεται την εθνικοποίηση χωρίς αποζημιώσεις που το Ιράν δεν μπορεί να πληρώσει.
Όταν έγινε σαφές ότι η Τεχεράνη δεν σκόπευε να αποζημιώσει το Λονδίνο, οι Βρετανοί, με τη στήριξη των ΗΠΑ που φοβούνταν την εξάπλωση του κομμουνισμού, εφάρμοσαν έναν ολοκληρωτικό οικονομικό και ναυτικό αποκλεισμό.
Operation Ajax: Το πραξικόπημα (1953)
Οι Βρετανοί κατάλαβαν ότι δεν μπορούν να ρίξουν τον Mosaddegh μόνοι τους.
Έπεισαν τον Αμερικανό Πρόεδρο Dwight Eisenhower ότι ο Πρωθυπουργός είναι «ανοιχτός» στην επιρροή της Σοβιετικής Ένωσης.
Η CIA και η MI-6 έστησαν την Operation Ajax.
Χρηματοδότησαν πράκτορες, θρησκευτικούς ηγέτες και στρατιωτικούς για να προκαλέσουν χάος στους δρόμους.
Η επιχείρηση αυτή ήταν τόσο επιτυχημένη που κατέληξε σε πραξικόπημα
Η κατάρρευση των εσόδων οδήγησε σε μαζικές απολύσεις και οικονομική ύφεση, δημιουργώντας το κατάλληλο υπόστρωμα για την ανατροπή του καθεστώτος του Mohammad Mosaddegh.
19 Αυγούστου 1953, μετά από αιματηρές συγκρούσεις ο στρατός συνέλαβε τον Mosaddegh.
Ο Σάχης, Mohammad Reza Pahlavi, που είχε διαφύγει στην Ιταλία, επέστρεψε θριαμβευτής στην εξουσία, και οι πετρελαιοπηγές του Ιράν ξανάνοιξαν για τις δυτικές εταιρείες.
Το «Πλιάτσικο»
Μετά το πραξικόπημα, η AIOC μετονομάστηκε σε British Petroleum (BP).
Το Ηνωμένο Βασίλειο κράτησε το 40%, αλλά οι Αμερικανοί πήραν κι αυτοί το δικό τους 40% (μοιρασμένο σε εταιρείες όπως η Exxon και η Mobil), ως «αντάλλαγμα» για τη βοήθεια της CIA.
Τα δεδομένα του αποκλεισμού το 2026
Σήμερα, η U.S. Central Command (CENTCOM) ανακοίνωσε ότι ο τρέχων αποκλεισμός εφαρμόζεται σε όλα τα ιρανικά λιμάνια στον Αραβικό Κόλπο και τον Κόλπο του Ομάν.
Σύμφωνα με τη δήλωση της CENTCOM, ο αποκλεισμός θα επιβάλλεται αμερόληπτα σε όλα τα πλοία που εισέρχονται ή εξέρχονται από τις ιρανικές ακτές, ενώ προειδοποιεί τους ναυτικούς ότι οποιοδήποτε σκάφος κινείται χωρίς άδεια στην περιοχή υπόκειται σε αναχαίτιση, εκτροπή και κατάσχεση.
Αυτή τη στιγμή, περισσότερα από 15 αμερικανικά πολεμικά πλοία συμμετέχουν στην επιχείρηση.
Αν και τα στοιχεία της Lloyd’s List Intelligence δείχνουν ότι η κίνηση μέσω των στενών έχει ουσιαστικά σταματήσει μετά την ανακοίνωση του Trump, οι New York Times αναφέρουν ότι δεδομένα εντοπισμού πλοίων δείχνουν ορισμένα σκάφη, συμπεριλαμβανομένων τουλάχιστον δύο κινεζικών (Chinese ships), να συνεχίζουν να κινούνται παρά τις αμερικανικές απαγορεύσεις.
Το σήμερα (2026): Γιατί το «σενάριο» Trump μπάζει; - Χαοτικές διαφορές
Ο Trump εφαρμόζει σήμερα ακριβώς την ίδια συνταγή (ναυτικός αποκλεισμός μέσω της CENTCOM), ελπίζοντας σε ένα «γρήγορο αποτέλεσμα» (quick fix).
Όμως, οι διαφορές είναι χαοτικές:
- Το 1953 οι ΗΠΑ είχαν ο Βρετανικός Στρατός ήταν δίπλα τους.
Σήμερα, οι Βρετανοί αρνήθηκαν να συμμετάσχουν.
- Το Ιράν του 1953 είχε μόνο οπαδούς στους δρόμους.
Το Ιράν του 2026 έχει πυραύλους, drones και την ενεργή στήριξη από Ρωσία και Κίνα.
- Ενώ το 1952 ο αποκλεισμός ήταν στεγανός, σήμερα οι New York Times αναφέρουν κινεζικά πλοία που σπάνε το μπλόκο με το έτσι θέλω.
Οι προκλήσεις της Μονομερούς Δράσης των ΗΠΑ
Παρά την ιστορική επιτυχία του 1953, πολλοί αναλυτές προειδοποιούν ότι το 2026 το τοπίο είναι ριζικά διαφορετικό.
Η Dana Stroul, πρώην ανώτερη αξιωματούχος του Πενταγώνου, που βρίσκεται τώρα στο Institute for Near East Policy της Ουάσιγκτον, επισημαίνει ότι ο Trump επιζητεί μια «γρήγορη λύση» (quick fix).
Η πραγματικότητα όμως είναι ότι μια τέτοια αποστολή είναι εξαιρετικά δύσκολο να εκτελεστεί μονομερώς και είναι πιθανότατα μη βιώσιμη μεσοπρόθεσμα.
Παρομοίως, ο Sidharth Kaushal, ειδικός σε θέματα ναυτικής ισχύος στο Royal United Services Institute (RUSI), υποστηρίζει ότι ο αποκλεισμός θα αποδειχθεί δύσκολο να επιβληθεί στην πράξη.
Το σημερινό Ιράν διαθέτει ισχυρές στρατιωτικές δυνατότητες και απολαμβάνει την ενεργή διπλωματική και οικονομική υποστήριξη της Ρωσίας και της Κίνας.
Ενώ το 1952 ο αποκλεισμός οδήγησε σε αλλαγή καθεστώτος και στη δημιουργία της British Petroleum (BP), η παρέμβαση εκείνη αποτέλεσε επίσης το έναυσμα για την Ισλαμική Επανάσταση του 1979.
Η ελπίδα των ΗΠΑ να επαναλάβουν την επιτυχία του παρελθόντος φαντάζει εξαιρετικά αβέβαιη και μέχρι στιγμής θυμίζει μάλλον εφιάλτη.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών